Bu yazının konusu, Fincede ettirgen çatı. Türkçede bulunan ve öznenin, eylemin belirttiği işi başkasına yaptırdığını gösteren fiiller, Fincede de var. Bir şeyi bir başkasına yaptırmak ve ikinci bir kişi aracılığı ile üçüncü bir kişinin yapmasını sağlamak anlamındaki eylemler her iki dilde de tek kelimelik GKöning ettirgenlikten Türkçede Çatı adlı makalesinde bahseder. G. Köning‟e göre “ettirgen fiil, fiilin etmeninden baĢka bir etmenin neden olduğu bir hareketi belirler. Bu durumda ettirgen fiilde iki etmen söz konusudur; ettirgen fiil, kimi durumlarda izin vermeyi, kimi durumlarda neden olmayı anlatır” (König 1983: 119). Fiildeçatı (geçişli geçişsiz) x X X Metin türleri (köşe yazısı,makale,deneme,roman, destan) x x x Cümle Türleri (yüklemin türüne göre cümleler) x x x Söz sanatları (abartma (nübalağa),kişileştirme (teşhis),benzetme (teşbih),konuşturma (intak)), karşıt-lık (tezat) ) x x Cümle Türleri (yüklemin yerine göre FiildeÇatı. a) Öznesine Göre Fiil Çatıları. 1. Etken Fiiller 2. Edilgen Fiiller 3. Dönüşlü Fiiller 4. İşteş Fiiller a) Karşılıklı Yapma Anlamı Taşıyan İşteş Fiiller b) Birlikte Yapma Anlamı Taşıyan İşteş Fiiller c) Nitelikte Eşitlik Anlamı Taşıyan İşteş Fiiller. b) Nesnesine Göre Fiil Çatıları. 1. Kip, bir fiilin kök veya gövdesinin zaman veya niyete göre girdiği kalıplardır. Iki çeşittir. Haber(Bildirme) Kipleri: Fiilin gerçekleşmesine yönelik zaman bildiren ekleri kapsar. dbSfGb. Bildirilen işin birlikte ya da karşılıklı yapıldığını bildiren fiillerdir. Nitelikte eşitlik bildiren fiiller de işteş fiil sayılır. "-ş" ekiyle yapılır. "-ş" ekinin olduğu her yerde işteşlik olmaz. Yukarıda değinilen özellikleri taşıması gerekir. Örnek Arkadaşıyla ayrılmasına rağmen yıllarca mektuplaştı. karşılıklıKuşlar bize küsmüşçesine uzak diyarlara uçuştu. birliktelik Yukarıdaki cümlelerde "-ş" sesinden dolayı iki cümlede de işteşlik bulunmaktadır. "Mektuplaştı" fiilinde karşılıklı; "uçuştu" fiilinde ise birlikte yapma anlamı vardır. İşteş Çatılı Fiiller ile İlgili Örnek Cümleler İki kardeş oyuncakların paylaşımında sonunda anlaştı. karşılıklı Âşıklar meydanda nazikçe atıştılar. karşılıklı Taraflar, anlaşma sağlanamayınca çatıştı. karşılıklı Ayrılacağız diye saatlerce bakıştık. karşılıklı Herkesin gözü önünde pis pis dövüştüler. karşılıklı Öğrenciler, sınıfta fiillerde çatı konusunu saatlerce tartıştılar. karşılıklı İki dost yılların hasretiyle kucaklaştılar. karşılıklı Onlar, aynı saat ve yerde buluştular. karşılıklı Sorunları çözmek için yazıştılar. karşılıklı Elmayı kardeş payı yaparak paylaştık. karşılıklı Kuşlar, seher vaktinde her zamanki gibi yine ötüştü. birliktelik Çocuklar, söylenenleri dinledikten sonra anlamlı anlamlı gülüştüler. birliktelik Öğrenciler, teneffüste hava almak için dışarıya kaçıştılar. birliktelik Arkadaşlarının öldüğünü duyduklarında birdenbire ağlaştılar. birliktelik Kuzular evlere yaklaşınca tatlı tatlı meleşti. birliktelik Not Bazı fiiller çatı eki almadıkları halde kelimenin kökeninde mevcut sesten ve kelimelerde birden fazla kişi tarafından yapılma anlamı olduğundan bunlar da işteş çatılı fiil sayılır. Örnek İki cengâver sonuna kadar güreşti. Birinci Dünya Savaşı'nda Türkiye bütün dünya ile savaştı. Not Nitelikte eşitlik yani değişerek yeni bir görünüm kazanma anlamı olan fiillerde de işteşlik vardır. Örnek Ne kadar güzelleşmişsin. Sıcak havanın tesiriyle günden güne iyileşiyor. İpucu Öznesine göre fiili çatısında şöyle bir yol izlenebilir. Gerçek özne varsa "edilgen fiil" silinebilir. Yükleminde "-l, -n" ekleri varsa "edilgen veya dönüşlü" üzerine yoğunlaşılabilir. Bu ikisi arasında kalındı mı hemen öznelere odaklanılmalı gerçek özne varsa dönüşlü yoksa sözde özne yer alırsa edilgen çatılı fiilde karar bakınızFiiller ve Fiillerde EdimFiillerde Kip ve ZamanEk Fiil Ek EylemFiilimsiler EylemsilerFiillerde YapıFiillerde ÇatıFiil Kiplerinde Anlam Zaman KaymasıFiiller Test 1 Fiiller Test 2Fiiller Test 3Fiiller Test 4Fiiller Test 5Ana Sayfa Fiilde Çatı İle İlgili Test Soruları Bu etkinliği etkinliğin sonunda "Dosya İndir" linkine tıklayarak kaydedebilirsiniz. Etkinliğe geçmeden önce kısaca öznesine ve nesnesine göre çatıları hatırlatmakta fayda. Öznesine Göre Çatılar - Etken Çatılı Fiiller Cümlede bildirilen işi, oluşu, hareketi ya da durumu yapan gerçek bir özne varsa bu tür fiillere etken çatılı fiiller denir. Etken çatılı fiillerde açık özne ya da gizli özne kullanılır. - Edilgen Çatılı Fiiller Cümlede bildirilen işi, oluşu, hareketi ya da durumu yapan varlık belli değildir. Bu tür cümlelerde aslında nesne olan varlık özne gibi görülür. Edilgen çatılı fiillerde sözde özne kullanılır. Nesnesine Göre Çatılar - Geçişli Fiiller Nesne alabilen fiillerdir. "Neyi, kimi, ne " sorularına cevap verirler. - Geçişsiz Fiiller Nesne alamayan fiillerdir. "Neyi, kimi, ne " sorularına cevap vermezler. Etken- Edilgen Çatılı Fiiller CÜMLELER ETKEN EDİLGEN 1. Bayram için bütün sokaklar süslendi. 2. Görevliler bayram için bütün sokakları süsledi. 3. Çocuk uçurtmayı görünce çok sevindi. 4. Sınavdan düşük not alınca çok üzüldü. 5. Ödevlere tek tek bakıldı. 6. Kazada yakınını kaybeden genç dövünüp durdu. 7. Akşamdan kalan yemeklerin hepsi yendi. 8. Yağmur bardaktan boşanırcasına yağdı. 9. Sınav görevlisi öğrencilere göz açtırmadı. 10. Sürücü kırmızıda geçince ceza yazıldı. 11. Küçüğe bayramlık alındı. 12. Pazardan 2,5 kilogram ıspanak aldı. 13. Hastanenin camları dün gece kırılmış. 14. Pikniğe çağırmadığımız için hepimize kırılmış. 15. Odunları baltayla bir çırpıda kırmış. 16. Bebek iyice hastalandı. 17. Hastalar bugün taburcu edildi. 18. Doktor, hastaları bugün taburcu etti. 19. Sular dün sabah kesildi. 20. Bu soruyu sadece çalışanlar çözebilirler. 21. Kapının kilidi bozulmuş. 22. Kalemin boyası bitince yarı yolda kalmış. 23. Minareden ezanlar okundu. 24. Buraya 2007’de atanmış. 25. Telefonun şarjı hemen bitmiş. 26. Bu konuyu anlamakta hiç zorlanmadım. 27. Kapılarının önünden ayakkabıları çalınmış. 28. Bu ders zil erken çaldı. 29. Düğünde oturacak yer bulamadık. 30. Yaz tatilinde okul boyanacakmış. Geçişli - Geçişsiz Fiiller CÜMLELER GEÇİŞLİ GEÇİŞSİZ 1. Çarşıya giderken seni de çağıracağız. 2. Hep birlikte yağmurun yağışını izledik. 3. Sabaha kadar hasta çocuğuna bakmış. 4. Bu espriye hiçbirimiz gülmedik. 5. Fiilde çatı konusunu bu hafta bitiririz. 6. Sağdaki yoldan az önce iki araba geçti. 7. Okula gelirken onu da gördüm. 8. Kitap okurken çok uzaklara dalıyorum. 9. Okulu da arkadaşlarını da çok seviyormuş. 10. Bilgisayarın klavyesi hemen bozuldu. 11. Havalar günden güne soğuyor. 12. Geceden başlayan kar her yeri beyaza bürüdü. 13. Herkes gibi ben de işittim. 14. Arkadaşlarıyla hastanedeki hastaları ziyaret ettiler. 15. Arabasının direksiyonu bozulmuş. 16. Hasan Dayı sabahtan beri çimleri suluyor. 17. Bu akşam evlerine misafirler gelecekmiş. 18. Kitabın renkli kapağını hemen fark etti. 19. Akıllı telefonunu evde unutunca hemen geri döndü. 20. Bir bardak çay insanın içini ısıtır. 21. Televizyonun sesini biraz kısar mısın? 22. Kediler fareleri hep kovalar. 23. Odasını hafta sonu güzelce temizledi. 24. Eski defterlerime bakınca okul anılarım canlandı. 25. Çocuğun tırnakları iyice uzamış. 26. Yarın kesinlikle telefonla arayacağım. 27. Sana yapılmasını istemediğin şeyi başkasına yapma. 28. 28’inci cümleyi ben yapıyorum. 29. Öğretmen selam verip hemen oturdu. 30. Küçük kız elmaları teker teker saydı. Bu etkinlıği İndirmek İçin aşağıdaki "Dosya İndir" Linkine Tıklayın... Fiilde Çatı Eylemde Çatı Cümlede, eylemin nesne alabilip alamamasına ya da öznenin, eylemde bildirilen işle ilgili olarak gösterdiği özelliğe eylem çatısı denir. Not Yüklemi isim olan cümlelerde fiil çatısı aranmaz. Eylemler çatısı bakımından iki grupta incelenir A. Nesnesine Göre Fiiller 1. Geçişli Fiil 2. Geçişsiz Fiil B. Öznesine Göre Fiiller 1. Etken Fiil 2. Edilgen Fiil 3. Dönüşlü Fiil 4. İşteş Fiil A. Nesnesine Göre Fiiller 1. Geçişli Fiil Nesnesi olan ya da nesne alabilen eylemlere “geçişli eylem” denir. Nesneyi, yükleme sorduğumuz “neyi, kimi, ne” sorularıyla bulduğumuz için, bu sorulara cevap veren eylemler geçişlidir. Ben kitabı iki yıl önce okumuştum. Yurt dışındaki arkadaşıma mektup yazdım. Bu cümlelerde “okumuştum” eylemi “bu kitabı” nesnesini, “yazdım” eylemi “mektup” nesnesini aldığından geçişli bir eylemdir. Topladığı çiçekleri vazoya yerleştirdi. Babam, pazar sabahları gazete alırdı. Diploma törenine kuzenini de davet etti. Öğretmenimiz derste bize fıkra anlatırdı. Not Geçişli eyleme sahip olan cümlelerde kimi zaman nesne bulunmaz. Bu eylemler nesne almasalar da geçişlidir. Önemli olan, o eylemin nesne alabilecek durumda olmasıdır. Öğretmen çok güzel anlattı. Öğretmen konuyu çok güzel anlattı. Bu cümlede nesne bulunmamasına rağmen, istenirse cümleye nesne getirilebildiği için “anlatmak” eylemi geçişlidir. 2. Geçişsiz Fiil Nesne alamayan eylemlerdir. Geçişsiz eylemler, “neyi, kimi, ne” sorularına cevap veremez. Geçişsiz eylemlerin yüklem olduğu cümlelere dışarıdan herhangi bir nesne getirilemez. Onun anlattığı fıkraya hepimiz güldük. Babamla hafta sonları balık tutmaya gideriz. Bu cümlelerde yüklem olan “güldük” ve “gideriz” eylemleri nesne alamadığı için, geçişsiz bir eylemdir. Aşağıdaki cümlelerde eylemler, nesne alamadıkları için geçişsizdir. Dün gece televizyondaki film çok geç başladı. Küçük kardeşim bugün erkenden uyandı. Geleceğe her zaman umutla baktık. Okul sonrası annesine ev işlerinde yardım ediyordu. Not Nesneyi bulmak için yükleme sorduğumuz “neyi, kimi, ne” sorularına “onu” sözcüğünü ortak bir cevap olarak verebiliriz. Cümleyi “onu” sözcüğü ile birlikte okuyarak cümledeki eylemin geçişli olup olmadığını kolayca anlayabiliriz. Sabahtan beri burada onu bekliyorum. Balonu uçan çocuk bir süre onu ağladı. Bu cümlelerde nesne yoktur. Cümlelere “onu” sözcüğünü getirdiğimizde “beklemek” eyleminin geçişli, “ağlamak” eyleminin geçişsiz olduğunu görürüz. Not Geçişsiz iken -r, -t, -tır” eklerinden uygun olanını alarak geçişli hale gelen eylemlere oldurgan eylem denir. Komik hareketleriyle hepimizi güldürdü. Daha önce kullandığımız geçişsiz “gülmek” eylemine “-dür” eki getirilerek geçişli “güldürmek” eylemi elde edilmiştir. Aşağıdaki örneklerde geçişli ve geçişsiz eylemler bir arada verilmiştir. Geçişsiz Eylem Oldurgan Eylem dolmak dol – dur – mak ağlamak ağla -t – mak düşmek düş – ür – mek Not Geçişli iken -r, -t, -tır” eklerinden uygun olanını alarak tekrar geçişli yapılan eylemlere ettirgen eylem denir. Bu fiillerde işi, bir başkasına yaptırma anlamı vardır. Yaşlı kadın askerdeki oğluna mektup yazdırdı. Daha önce kullandığımız geçişli “yazmak” eylemine “-dır” eki getirilerek yine geçişli “yazdırmak” eylemi elde edilmiştir. Aşağıda, geçişliyken “-r, -t, -tır” eklerinden biriyle geçişlilik derecesi artırılıp ettirgen yapılmış eylemler verilmiştir. Geçişli Eylem Ettirgen Eylem açmak aç – tır – mak okudu oku -t -tu duymak duy – ur – mak B. Öznesine Göre Fiiller Türkçede eylemler, öznenin eylemle ilgili olarak gösterdiği özelliğe göre dörde ayrılır. 1. Etken Fiil Yüklemde belirtilen eylemi, öznenin kendisi yapıyorsa bu tür eylemlere “etken eylem”, özneye de “gerçek özne” denir. Çocuk, yaramazlık yapan küçük kardeşini dövdü. Bu cümlede “dövmek” eylemi etkendir; çünkü “dövme” işini doğrudan özne çocuk gerçekleştirmektedir. Aşağıdaki cümlelerde eylemler, altı çizili özneler tarafından doğrudan yapıldığı için etken çatılıdır. Babam, evimize yeni mobilyalar almış. Bulutlar, ağır ağır geçti üzerimizden. Dün gece aniden kar yağdı. İhtiyar, deniz kenarında gemileri seyrediyordu. Kuşlar, gün batmadan yuvalarına dönüyordu. Ünlü şair, daha çok, aşk şiirleri yazıyormuş. Öğretmenimiz, derste güzel şiirler okurdu. Not Cümlede, gizli özne, yüklemde bildirilen işi doğrudan kendisi yaptığından aynı zamanda gerçek öznedir. Ödevlerini bir an önce yapmalısın. sen Bu cümlenin yüklemi, gizli özne olan “sen sözcüğüdür. Eylem özne tarafından yapıldığı için, “yapmak” eylemi etkendir. 2. Edilgen Fiil Edilgen eylemin yüklem olduğu cümlelerde özne, yüklemde bildirilen işi yapmaz; başkasının yaptığı işten etkilenir. Edilgen eylem, “-n” ve “-l” ekiyle türetilir ve cümleye “başkası tarafından yapılma” anlamı katar. Edilgen eylemin yüklem olduğu cümlede özne “sözde özne” olarak adlandırılır. Küçük kardeş, yaramazlık yaptığı için dövüldü. Bu cümlede yükleme “Dövülen kim?” sorusunu sorarsak öznenin “küçük kardeş” olduğunu görürüz. Ancak “-I” ekini alan “dövüldü” eylemi, özne tarafından değil, başkası tarafından yapılmıştır. Yani burada özne, işi yapan öğe değil; başkasının yaptığı işten etkilenen öğe durumundadır. Dolayısıyla burada gerçek özne değil, “sözde özne” vardır. Aşağıdaki cümleleri incelediğimizde, eylemlerin başkaları tarafından yapıldığını, dolayısıyla bu eylemlerin edilgen çatılı olduğunu görüyoruz. Sınıfımıza yeni bir başkan seçildi. Okulumuza yeni bilgisayarlar alınmış. Bayram öncesi caddeler güzelce temizlendi. Kasabamıza yeni parklar yapılacak. Sınavda birinci olan öğrenci ödüllendirildi. Sınavı bitirmeden çıkmamamız gerektiği söylendi. Bu yazarımızın yapıtları dili yalın olduğu için çok okunur. Cadde ve sokaklar bayraklarla süslendi. Not Edilgen çatılı cümlelerde işi yapan, cümle içinde geçse bile eylem yine “edilgen”dir. Suçlu, polis tarafından Bursa’da yakalandı. Bu cümlede, “yakalanma” işinin “polis tarafından” yapıldığı görülüyor. Ancak yükleme sorulan “Yakalanan kim?” sorusuyla,”suçlu” sözcüğünün özne olduğunu görürüz. Dolayısıyla “yakalandı” eylemi, “-n” ekini alıp “başkası tarafından yapılma” anlamı taşıdığı için edilgen bir eylemdir. 3. Dönüşlü Fiil Özne, yüklemde belirtilen eylemi hem yapıyor hem de yaptığı bu eylemden etkileniyorsa bu tür eylemlere “dönüşlü eylem” denir. Dönüşlü eylemler de edilgen fiiller gibi “-I” ve “-n” ekiyle türetilir. Dönüşlü eylemin yüklem olduğu cümlede “kendi kendine yapma” anlamı vardır. Dönüşlü fiillerde özne gerçek öznedir. Çocuk, yaptığı hata nedeniyle dövündü. Bu cümlede öznenin çocuk “dövünme” işini kendisinin yaptığını ve bu işten yine kendisinin etkilendiğini görüyoruz. Dolayısıyla cümlenin yüklemi dönüşlü bir eylemdir. Aşağıdaki cümlelerin yüklemlerini incelediğimizde, öznelerin, yüklemde bildirilen işi “kendi kendilerine yaptıklarını ve yaptıkları işten yine kendilerinin etkilendiklerini” görüyoruz. Sınavı kazandığımı duyunca çok sevindim. Babam, uzun yıllar çalıştığı işyerinden ayrıldı. Sarsıntıyı duyunca hemen telefona sarıldı. Prova saati yaklaşınca elbiselerini giyindi. Dedesi her zaman madalyasıyla övünürdü. Not Edilgen eylem ve dönüşlü eylem; aynı eklerle oluşturulduğundan karıştırılabilir. Edilgen çatılı eylemlerin öznesi sözde öznedir, yani eylemi gerçekleştiren belli değildir. Dönüşlü fiillerin öznesi ise gerçek öznedir, yani eylemi gerçekleştiren öznenin kendisidir. Onu aramadığım için bana kırılmış. Bu cümlede “kırılma” eylemini öznenin kendisi yapmış, yaptığı işten de kendisi etkilenmiştir. Yani yüklem dönüşlü bir eylemdir. Öğrenciler bahçedeyken sınıfın camı kırılmış. Bu cümlede bildirilen “kırılma” eylemini öznenin kendisi değil, bir başkası yapmıştır. Dolayısıyla eylem edilgen çatılıdır. 4. İşteş Fiil Yapılması için birden fazla öznenin gerektiği eylemlerdir, işteş çatılı eylemler “-ş” ekini alır. Bazı fiiller ise kök olarak “-ş” ile bitmiştir ve işteş özellik gösterir. Çocuk, arkadaşıyla yok yere dövüştü. Bu cümlede “dövüştü” eylemi, “-ş” ekini aldığı ve birden fazla kişi tarafından yapılmayı gerektirdiği için işteş bir eylemdir, işteş eylemlerde özne tekil bile olsa yüklemde bildirilen iş, birden fazla kişiyi gerektirir. İşteş eylemler, öznelerin işi yapma durumuna göre ikiye ayrılır a. Karşılıklı İşteş Fiil Özneleri bir işi karşılıklı olarak yapan işteş eylemlerdir. Ünlü yazarla geçen yıl bir kitap fuarında tanıştık. Bu cümlede iki kişinin karşılıklı olarak birbirini tanıması anlatıldığı için “tanışmak” eylemi karşılıklı işteş bir eylemdir. Aşağıdaki cümlelerin yüklemleri, karşılıklı işteş eylemlerdir. Toplantıda yeni projeyi uzun uzun tartıştık. Onunla en son geçen ay görüşmüştüm. Yurtdışındaki arkadaşımla birkaç yıl mektuplaştık. Yıllar sonra gördüğüm arkadaşımla hasretle kucaklaştık. Kazandığımız parayı akşamüstü paylaştık. Not Bazı eylemlerde “-ş” eki kalıplaştığı için sözcükten ayrılmaz. Gerçekleştirilmesi için birden fazla kişi gerektiren yani anlamca işteşlik taşıyan bu eylemler de işteş eylemdir. İki dargın arkadaş bu bayramda barıştı. Gençliğinde okul takımında güreşirmiş. b. Birlikte İşteş Fiil Aynı işi hep birlikte yapma anlamı taşıyan işteş eylemlerdir. Öğretmenin anlattığı fıkraya bütün sınıf gülüştü. Bu cümlede, eylem, bir işi karşılıklı olarak yapma değil; hep birlikte yapma anlamı taşıdığı için “gülüşmek” eylemi birlikte işteş bir eylemdir. Aşağıdaki cümlelerin yüklemleri, birlikte işteş eylemdir. Park görevlisini gören çocuklar sağa sola kaçıştı. Yırtıcı kuşlar köyümüzün üzerinde uçuşuyordu. Çocuklar heyecanla denize koşuştular. Hepimiz küçücük bir odaya doluştuk. Yolcular havalimanında bekleşiyordu. Herkes yeni arabanın başına üşüştü. Not Bazı eylemler, aldığı ek nedeniyle işteş gibi gözükse de tek başına yapılabildiğinden işteş değildir. Cümlede özne birden çok bile olsa, iş bir kişi tarafından gerçekleştirilebiliyorsa o eylem işteş değildir. Yolcular trene zor yetişti. Bu cümlede “yetişmek” eylemi, birden fazla özne almasına rağmen işteş değildir. Çünkü bu eylemde bildirilen iş, bir kişi tarafından da yapılabilir. Aşağıdaki cümlelerde eylemler, bir kişi tarafından da yapılabildiği için işteş çatılı değildir. Yorucu bir günün sonunda dağa ulaştık. Otobüsten iner inmez kalabalığa karıştı. Aylarca bu sınav için çalıştı. Uzun süre geçmesine rağmen buraya alışamadı. Kısaca FİİLDE ÇATI Öznesine Göre Etken – Annem saçlarını taradı. çatı eki yok, özne tarama işini kendi yapıyorEdilgen l,n Bebeğin saçları tarandı. çatı eki var, bebek yani özne tarama işini kendi yapmıyor, başkası tarafından yapılıyor, sözde özne var Dönüşlü l,nSaçlarımı açmak için saatlerce tarandım.yine çatı eki var ama tarama işini özne kendi yapıyor, özne gerçek İşteş ş, leş Kuşlar cıvıldaşıyor. birlikte Dün onunla karşılaştık. karşılıklı Nesnesine Göre Geçişli neyi kimi sorularına cevap verebilen toplamak, okumak, yazmak… Geçişsiz neyi kimi sorularına cevap veremeyen gülmek, gitmek, başlamak… Oldurgan t,r,tır geçişsizken geçişli olanlar gül-dür- , ağla-t- Ettirgen t,r,tırgeçişliyken tekrar geçişli olanlaraç-tır-, oku-t- 1. Aşağıdaki cümlelerden hangisi, özne-yüklem ilişkisi bakımından ötekilerden farklıdır? A Bütün gece yine odasında gezinmişti. B Çocuğun ölümü, annesinden gizlenmişti. C Ders çalışmak için odasına kapanmıştı. D Hakemler taraf tutuyor diye sızlanmıştı. E Görünmemek için çalılıkların ardına saklanmıştı. 2. Aşağıdaki dizelerden hangisinde, özne-yüklem ilişkisine göre ötekilerden farklı bir eylem vardır? A İnsanı, insan diye sevmişim, hep severim B Aç mısın kardeşim gel olanı bölüşelim C Ama şiirlerimle seni doyuramam ki D Güzelle yüceltirim insanlığı, işim bu E Çirkini, kabayı ve hamı kayıramam ki 3. Aşağıdaki cümlelerin hangisi, özne-yüklem ilişkisi yönünden ötekilerden farklıdır? A Önce tekneye kocaman bir delik delindi. B Daha sonra eskimiş boyalar iyice kazındı. C Çatlaklara, yarıklara bol bol macun sürüldü. D İşini bitirmesi için üç gün süre verildi. E Boyayı bitirince şöyle bir doğruldu. 4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, özne-yüklem ilişkisi ötekilerden farklıdır? A Beyaz balina Karadeniz’de görüldü. B Sobanın yanındaki kedi uyanıp gerindi. C Halıdan kalan ipliklerden bir heybe dokundu. D Meydanın ortasına kocaman bir heykel dikildi. E Bu soruların tamamı son sınıflara soruldu. 5. Aşağıdaki cümlelerden hangisi, özne-yüklem ilişkisi bakımından ötekilerden farklıdır? A İki saat sonra iskelede buluştuk. B Eski günleri anarak dertleştik. C Geçen hafta okulun yemeğinde karşılaştık. D Kısa bir süre birbirimize bakıştık. E Düğün alayının arkasından koşmuştuk. 6. I. Göz açıp kapayıncaya kadar giyindi. II. Bu iş için telefonla görüştük. III. Telefon hatları gözden geçirildi. IV. Halılarımız bir güzel temizlendi. V. ilk filmiyle ün kazandı. Bu cümlelerin hangileri, özne-yüklem ilişkisi bakımından özdeştir? A I. ile III. B I. ile IV. C II. ile III. D III. ile IV. E III. ile V. 7. Aşağıdaki dizelerin hangisinde eylem, “etken çatılı” değildir? A Ardına düşmeyle güzel sevilmez B Uykudan uyanmış şahin bakışlım C Düşmanlarım gayri kına yakınsın D Giyinmiş sevdiğim allı yeşilli E Kavga kurulunca kılıç kuşandı 8. Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi “işteş” çatılıdır? A İki gündür süren fırtına, bugün biraz yatıştı. B Kısa zamanda ne kadar da çok değişmişti. C Sözlerimi yanlış anlayınca gitmeye kalkıştı. D Her zaman, nedense, altından kalkamayacağı işlere girişir. E Duyduklarının dedikodu olduğunu öğrenince kardeşiyle kucaklaştı. 9. Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi geçişsizdir? A Birçok kişi, bu mektubu kime yazdığımı merak edebilir. B Bu mektubu birçok kişiye birden yazdığımı söyleyebilirim. C Bütün mektuplar, iki insanın özel ilişkilerini yansıtmaz. D Ortak düşünceler, bu mektuplar yoluyla da yayılabilir. E Okuyan herkes, bu mektuplarda, ortak birçok şey bulabilir. 10. Aşağıdaki atasözlerinden hangisinin yüklemi, “geçişsiz” bir eylemdir? A Er olan ekmeğini taştan çıkarır. B Görünen köy, kılavuz istemez. C Aman diyene kılıç kalkmaz. D Mum dibine ışık vermez. E Tekkeyi bekleyen çorbayı içer. 11. Aşağıdaki atasözlerinden hangisinin yüklemi, nesne alır duruma getirilmiştir? A Beylik fırın has çıkarır. B Gün doğmadan neler doğar. C Aşure yemeye giden kaşığını taşır. D Çocuk düşe kalka büyür. E Arpacıya borç eden, ahırını tez satar. 12. I. Girin satıcılar evimin bülbülleri II. Üzüm satın, armut satın, nar satın bize III. Başlayan bir türkü gibi yaklaşın kapımıza IV. İndirin tüy gibi küfeyi sırtınızdan V. Bir elmadan bir mevsim dolsun evimize Yukarıdaki dizelerin hangisinde, geçişsiz bir eylem, geçişli oldurgan yapılmıştır? A I. B II. C III. D IV. EV. 13. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde eylem, çatısı değiştirilerek nesne alır duruma getirilmiştir? A Kitabınızı bugün getireceğimi unuttum. B Bu konuda söylenenleri ayrıntılarıyla anlattım. C Komşularla, bodruma dolan suyu boşalttık. D Öğretmen ve öğrencilerin de dileklerini ilettik. E Neden son anda tavır değiştirdiğini soracaktım. 14. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, “edilgen çatılı ortaç sıfatfiil” vardır? A Geçtiğimiz yerlerde gördüklerimiz anlatılamazdı. B Batan güneş artık doğmayacak sanma. C Yazılan kitap çok, okuyan yok. D Torbasında taşıdığı baba yadigârı silahı çıkardı. E Çorak topraktan artık karnı doymuyordu. 15. Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi ettirgendir? A Armağan olarak çocuklara kitap getirdi. B Yaşlı kadını elinden tutarak otobüse bindirdi. C Doktor verdiği ilaçla hastayı uyuttu. D Erken yağan kar çiçekleri soldurdu. E Lekeler çıkmadığı için döşemeyi bir daha sildirdi. CEVAP ANAHTARI 1. B 2. B 3. E 4. B 5. E 6. D 7. A 8. E 9. D 10. C 11. A 12. D 13. C 14. C 15. E çinde fiil çatısı arayabileceğiniz metin yazısı örneği Yol boyu kavak ağaçları, köprü, yokuş yukarı dar sokak. Sokağın bitiminde kediyi gördüm. Yıkık bahçe duvarından duta tırmandı, oradan da çatıya. Baktım baca tütüyor. Rüzgarla savrulan külrengi, yoğun bir duman. Kedi dumana girdi çıktı, kiremitlerin arasında kayboldu sonra. Bahçe kapısının önünde durdum. Girsem yol bitecek. “Ömür biter yol bitmez” Kentlerin otellerin duvarlarında yazılıydı. Bir geminin beyazında, trenlerin, uçakların alnında. Bekleme odalarında, gar saatlerinde, kamyonların otobüslerin ön camlarında yazılıydı. Ya da tanıdık bir ses hep bu cümleyi fısıldadı kulağıma “Ömür biter yol bitmez” Girsem Paris’te Figuier sokağındaki odamın kapısı çalınmayacak biri daha. Ne telefon çalacak ne de Notre dame’in çanları. Gece lambamın ışığına üşüşmeyecek Türkçe sözcükler… Bu sürgün bitecek… Girsem sofada sedirin üzerinde bulacağım seni. Saçların ağarmış, yuvarlak beyaz yüzünde sabır. -döndün demek. -döndüm -sen yokken ağaçlara sokak vurdu, çürüyüp gitti hepsi. -bizim duta bir şey olmamış ama -onun hali benim gibi. Devrildi devrilecek. -yok yok iyisin maşallah ! İyi gördüm seni. -kocadım artık. Bil ki takatim kalmadı. Bu son olsun! - ……. -Bir gittin gidiş o gidiş. - ……… -Nasibini almadın mı hayattan, hala doymadın mı dünyaya? -…….. Doğru bu son olsun artık. Bir daha gitmem. Bunca yalnız kalacağını, böylesine kocayacağını bilemezdim. İste çürüyüp gidiyor her şey. Ben buradayken de soğuk vururdu ağaçlara. Bahçeyi ayrık otlar kaplar, sarnıcın suyu çekilirdi. Ama simdi ne tuhaf… İlkyaz hiç gelmemiş gibi. Sanki kırkikindiler hiç yağmamış. Toprak kurumuş, cılız yapraklarda belli belirsiz bir ürperme. Rüzgar yağmur getirmiyor anlaşılan. Dallara su yürümüyor. Ne tuhaf… ev terkedilmiş gibi. Koltuk örtüleri kaldırılmamış, sedirin ustu bir karış toz. Duvardaki musaffa da uzun suredir el değmemiş. Yani başından hiç ayırmadığın çalar saat bile durmuş. Kirli duvarlar, odalar, bahçeye inen merdiven, tahtaboşun sessizliği… her şey her şey bir eski zaman düşünde. Gözlerine uzak bir yalnızlık inmiş. eğitimYoksun sanki, oturduğun bana baktığın yerde değilsin. Sevecenlikle bakmıyorsun. İlk kez, yıllardır ilk kez pencereden ayırıp oğluna yönelttiğin bakışların donuk, yaşamsız. Biraz gülümsesen duvarların beyazı geri gelecek yine. Saatin tik takları sofayı dolduracak. Sedirin, musafin tozu yok olacak bir anda, dallara su yürüyecek . Ama gülümsemiyorsun. - Seni çok bekledim. Günler geceler boyu. - Geldim işte sonunda döndüm. - Geldin ya, beklediğim sen değilmişsin. Beklediğin ben değilmişim demek. Doğru sen bir başkasını bekledin. Bahçede dutun gölgesinde dizlerine yatırıp salladığın, gece üzerini örtüp duasını karanlığa üflediğin çocuğu, konuk odasının duvarındaki fotoğrafta gülümseyen delikanlıyı bekledin. Çünkü yakınlarının, özellikle de kocanın ölümünden sonra, onunla yapayalnız kalmıştın bu ahşap evde. Yaşamın, onun yaşamıydı, onun varlığından ibaretti dünyan. Gün onunla başlıyor gece onunla bitiyordu..Oydu yaşadığın. Bir gün ardından bakır maşrapayla su döküp Paris’e yolcu ettiğin delikanlıyı, seni bırakıp giderken sarsılarak ağlayanı bekleyecektin elbet, yıllar sonar Alaaddin’in sihirli lambasından çıkmış gibi karşında beliriveren , sakallı ve yorgun adamı değil. Bilsen ne acılar, ne yalnızlıklar çekti o adam! Bir kentten bir başkasına savruldu durdu. Dar odalarda, karanlık sokaklarda geçti yaşamı. Bilmediğin, düşünde bile göremeyeceğin dev uçaklara binip okyanuslar aştı, uğultulu kentlerin caddelerinde parklarında dolaştı. Yuvarlak beyaz yüzünün yakınlığını unutmadı ama. Paris’te Marie Köprüsünün altından akıp giden Seine Irmağının bulanık suyunda, Figuier sokağında lambasını yakınca beyaz kağıtlara vuran ışıkta seni gördü. Senin ellerini, yüzünü, geniş alnını. Moskova’da Puşkin alanında kar yağarken sen vardın aklında. New York’ta Gate Village’ın karanlık mahzenlerinden birinde de. Ve hiçbir güneş, Akdeniz’in yakıp kavuran güneşi bile, senin varlığın kadar ısıtamadı içini. Şimdi yıllar sonra karşında dikilen bu yorgun adamın, beklediğin kişi olmadığını söylemekte haklısın. Ama o hep bu anı, döneceği bu günü bekledi. Anla artık. -Tanımadın mı oğlunu ?. Beklediğin ben değil de bir başkası miydi? -……. - döndüm işte. Bu son olsun . Bir daha gidersem yol bitmesin. -……. Bahçe kapısının önünde durdum. Girsem ardımdan sımsıkı kapanacak kapı. Merdivenden sofaya çıktığımda Paris bitecek. Işıklı kalabalık bulvarlar, kahveler, güzel kadınlar, her şey, her şey bitecek. Biterse bitsin! Burada bu ahşap evde seninle yaşamanın sakin bir hayat sürmenin zamanı çoktan geldi bile. Evi onarır, bahçeyi düzenleriz. Toprak canlanır, dallara su yürür yeniden. Bakarsın yapraklar da yeşerir. Bir zamanlar gölgesinde uyuduğum dutun kalın iri yaprakları. Kapıyı açıp bahçeye girdim. Umduğum kadar bakımsız değildi. Her şey eski yerinde dut ağacı, tas duvar, köşede kullanılmayan sarnıç. Toprak kokusunu içime çekince heyecanım yatıştı biraz. Gövdem rahatlayıp gevşedi. Tam sırasıdır. Simdi çıkmalıyım sofaya, hemen simdi. Kaç yıl oldu .. kaç yıl oldu seni görmeyeli, sofanın tahta döşemesine ayak basmayalı kaç yıl oldu! Gece üzerimi örtmeye gelirken döşeme ayaklarının altında gıcırdardı. Sarsıldığını duyardım evin. Duvarlar, pencere camları titrer, karanlık çoğalırdı. Sen odaya girince ansızın duruverirdi her şey. Karanlık uzaklaşır, yüzünde dünya ışırdı. En derin en güzel uykuyu sen duanı okuyup karanlığa üfledikten sonar değil, bir yaz günü dizlerinde tattığımı söylemeliyim sana . Dutun serin gölgesinde, sarnıç uğuldarken. Şimdiyse yaşadığım kentler uğulduyor içimde. Sana bugün de söylemek isteyip de bir türlü söyleyemediklerimi ilk suçumu ilk cezamı yaşamımdaki tüm “ilk”leri anlatmalıyım. Yanına varıp gördüğüm kentleri tanıdığım kadınları her şeyi bir solukta söylemeliyim. Bahçede fazla oyalanmadan yukarı çıkıp kapı tokmağını vurduğumda tuhaf bir sessizlik oldu. Bir sure bekledim. Karşılık gelmeyince yeniden çaldım. Yine ses yok. Yumuşak tüylü bir yaratığın ayak bileklerime süründüğünü duyumsadım o anda. Baktım kedi. Kediyi görünce bacadan tüten dumanı anımsadım. Bu kez var gücümle vurdum tokmağı. İçerde bir kıpırdanma oldu. Döşemenin gıcırdadığını duydum. Kapı açıldı. Karşımda başörtülü yaşlı bir kadın. - Kimi aradınız - …….. - Siz Nurhayat hanımın oğlu musunuz yoksa? - ……. İçeri daldım, sedirin üstü bomboştu. -ben Nurhayat hanımın komşusuyum. Hacı’nın karısı. Paris’e çektiğimiz telgrafı almadınız demek…! Anneniz sizlere ömür… Sedire çöktüm. Yıllarca beni beklediğin pencereden vuran ışıkta sofa sessizdi.

fiilde çatı ile ilgili cümleler